Piyasadaki bebek mamaları ne kadar muteber?

Bebek mamaları, devam sütleri ve küçük çocuklara yönelik besinler, besin güvenliği tartışmalarında en hassas başlıklardan biri. Zira bebekler, düşük beden tartıları ve gelişmekte olan metabolizmaları nedeniyle, besinlerdeki mikrobiyolojik ve kimyasal risklere yetişkinlere kıyasla çok daha hassas. Bilimsel çalışmalar, bebek beslenmesinde yapılan yanlışların önemli sıhhat sonuçlarına yol açabildiğini gösteriyor.

Son haftalarda iki farklı bebek maması markasına ilişkin eserlere ait arka arda yaşanan geri çağırma ve toplatma kararları, bu eserlerin ne ölçüde inançlı olduğu ve kontrol sistemlerinin nasıl işlediği sorularını tekrar gündeme taşıdı. Tarım ve Orman Bakanlığı, söz konusu ürünlerin mutlaka tüketilmemesi ve satın alındığı yerlere iade edilmesi daveti yaptı. Lakin besin mühendisi Bülent Şık, bu gelişmelerin tekil olaylar olarak ele alınmasının aldatıcı olacağı görüşünde.

Şık’a nazaran, farklı ülkelerde eş vakitli biçimde yaşanan geri çağırmalar, üretim ve kontrol sisteminin genelinde yaşanan yapısal bir sıkıntıya işaret ediyor. “Bunu tekil, noktasal bir sorun olarak değil, yaygın bir sorun olarak görmek gerekir” diyen Şık, besin üretiminin ulaştığı ölçeğin mevcut kontrol kapasitesini zorladığı görüşünde.

Tesadüf mü, sistem sorunu mu?

Geçtiğimiz haftalarda Nestlé’nin SMA markasına ilişkin birtakım bebek maması ve devam sütü eserleri, cereulide toksini kuşkusuyla 50’den fazla ülkede piyasadan çekilmişti. Bu hafta da Danone’ye ilişkin Aptamil First Infant Formula eserlerinin makul bir serisi için tıpkı münasebetle acil geri çağırma kararı alındı.

Bu gelişmeler, bebek ve çocuk besinlerinde mikrobiyolojik risklerin ne kadar yakalanabildiği sorusunu da beraberinde getirdi. Gerçekten bilimsel literatür, toz bebek mamalarında üretim süreçleri sıkı denetim edilse de sterilitenin her vakit garanti edilemediğini vurguluyor. Öbür yandan çok düşük seviyedeki bakteriyel bulaşmanın dahi bebeklerde önemli sıhhat sonuçlarına yol açabildiğini ortaya koyuyor.

Şık da bu noktaya dikkat çekiyor. Bebek mamalarının dünyanın pek çok yerinde en sıkı denetlenen eser kümeleri ortasında yer aldığını hatırlatan Şık, buna karşın bu alanda sorun yaşanmasının sistemin genel işleyişine dair önemli bir ihtar olduğunu söylüyor. Ona nazaran, sorun ortaya çıktıktan sonra yapılan geri çağırmalar, kontrolün geç kaldığını gösteriyor.

“Piyasaya çıkmadan evvel tespit edilmeli”

Şık, besin güvenliğinde temel sorunun, eser piyasaya çıktıktan sonra sorun tespit etmek değil, riskleri baştan önlemek olduğunu vurguluyor. Bir eser tüketime sunulduktan sonra sıhhat riski belirlenirse, geriye sırf toplatma ve imha seçeneğinin kaldığını, bunun hem sıhhat hem de çevresel maliyetler yarattığını tabir ediyor.

Bu nedenle besin denetim sisteminin önleyici, erken saptayıcı ve tahlil odaklı olması gerektiğini savunan Şık, son geri çağırmaların bu yaklaşımın gereğince işlemediğini ortaya koyduğu görüşünde.

Bülent Şık, bu cins kapsamlı kontrollerin teknik olarak mümkün olduğunu lakin kıymetli olduğunu da vurguluyor. Şık’a nazaran, besin üretiminin ve deveranının bu derece hızlandığı ve globalleştiği bir sistemde, riskleri baştan yakalayacak tahlillerin yapılması maliyetleri artırıyor; bu da mevcut üretim ve tüketim suratını yavaşlatmayı gerektiriyor. Şık, tam da bu nedenle daha lokal ölçekte üretim ve tüketime dayalı bir besin sisteminin halk sıhhati açısından daha inançlı olacağını tabir ediyor.

Bilim bebek mamaları konusunda ne söylüyor?

Türkiye’de çocuk sıhhati uzmanlarınca yayımlanan akademik makaleler de bebek mamalarının Codex Alimentarius üzere memleketler arası standartlara nazaran üretilmesinin, bu eserleri otomatik olarak “zararsız” kılmadığını vurguluyor. İstanbul Üniversitesi’nden uzmanların yer aldığı bir çalışmada, bebek mamalarında mikrobiyolojik etkenler, ağır metaller, mikotoksinler ve ambalajdan besine geçen kimyasallar üzere çok sayıda risk alanına dikkat çekiliyor.

Araştırmalar, bebeklerin tıpkı ölçüdeki toksik hususa yetişkinlerden oransal olarak daha fazla maruz kaldığını gösteriyor. Şık da bu bilimsel çerçeveye işaret ederek, sorunun sırf taklit ya da tağşişle sonlu olmadığını belirtiyor. Şık’a nazaran asıl kritik risk, görünmeyen ve tertipli biçimde izlenmediğinde önemli sıhhat sonuçları doğurabilen kimyasal ve biyolojik bulaşanlar.

Denetimde neye bakılıyor, ne dışarıda kalıyor?

Şık’a nazaran, bebek mamalarının kontrolünde ekseriyetle iki başlık öne çıkıyor: Etiket bilgileri ve besin kıymetlerinin mevzuata uygunluğu. Lakin çocuk sıhhati açısından asıl belirleyici olan, toksik hususların varlığına ait kontrollerin gereğince kapsamlı yürütülüp yürütülmediği.

Şık, hormonal sistemi bozan, nöro gelişimi etkileyen ya da üreme sıhhati üzerinde tesiri olabilecek çok sayıda kimyasalın bebek mamalarında sistemli olarak taranıp taranmadığının bilinmediğini söylüyor. Bu tahlillerin teknik olarak mümkün olduğunu lakin maliyetli olduğu için gereğince yapılmadığını düşünüyor. “Yapılabilir fakat kanımca yapılmıyor” tabirini kullanıyor.

Pirinç bazlı bebek mamalarında arsenik ve kurşun üzere ağır metallerden, yeni jenerasyon kirleticilere ve mikroplastiklere kadar uzanan geniş bir risk alanına işaret eden Şık, bu başlıklarda kamunun erişebileceği tertipli bilgi bulunmadığını vurguluyor. “Gerek Tarım ve Orman gerekse Sıhhat Bakanlığı’nın bu mevzudaki vazifelerini layıkıyla yapmadıklarını düşünüyorum” tabirlerini kullanıyor.

“Bilgi paylaşılmıyorsa yapılmadığı düşünülür”

Denetimlerin aktifliğinin en temel göstergesinin şeffaflık olduğunu belirten Şık, Tarım ve Orman Bakanlığı ile Sağlık Bakanlığının bebek ve çocuk besinlerine ait tahlil sonuçlarını nizamlı ve detaylı biçimde kamuoyuyla paylaşmadığını söylüyor.

Şık’a nazaran, hangi risklerin izlendiği ve hangi tahlillerin yapıldığı bilinmediği sürece, kontrollerin tesirli olduğundan kelam etmek mümkün değil: “Bilgi paylaşılmıyorsa yapılmadığını varsaymak pek doğaldır.”

Son geri çağırmaların ardından Tüketici Birliği Federasyonu (TBF) de kamuoyuna açık bir açıklama yaptı. Federasyon, bebek sıhhatini direkt ilgilendiren bu cins hadiselerde toplumun detaylı ve şeffaf biçimde bilgilendirilmesi gerektiğini vurguladı.

Avrupa Birliği’nde durum farklı mı?

Avrupa Birliği’nde bebek ve çocuk besinleri, besin mevzuatında özel bir risk kümesi olarak ele alınıyor. Bebek mamaları ve devam sütleri için birtakım toksin ve bulaşanlara ait bağlayıcı limitler belirlenirken, risk tespit edildiğinde süratli ihtar ve geri çağırma sistemleri devreye giriyor.

Şık’a nazaran, Türkiye ile AB ortasındaki temel fark mevzuattan çok uygulama ve şeffaflıkta ortaya çıkıyor. Türkiye’nin düzenlemelerinin büyük ölçüde AB ile uyumlu olduğunu fakat ebeveynlerin hangi tahlillerin yapıldığını, hangi risklerin izlendiğini bilmediğini söylüyor. “Ne yapıldığını bilmiyoruz, bilmediğimiz için de güvenemiyoruz” değerlendirmesinde bulunuyor.

Bireysel bir tahlil mümkün mü?

Uzmanlar, ebeveynlerin dikkatli olmasının kıymetli olduğunu fakat kâfi olmadığını vurguluyor. Şık da bu görüşte. Anne sütünün ehemmiyetine dikkat çekmekle birlikte, birçok ailenin çalışma şartları ya da sıhhat meseleleri nedeniyle bebek maması kullanmak zorunda kaldığını hatırlatıyor. Bu nedenle sorunun ferdî tercihlerle çözülemeyeceğini savunuyor.

Şık’a nazaran, devletin hayatın birinci iki yılında anne ve çocuk sıhhatini garanti altına alacak toplumsal ve kurumsal altyapıyı kurması gerekiyor. Aksi halde, ebeveynlere yönelik ferdî ikazların sonlu bir tesir yaratacağını söylüyor.

Gözden kaçan diğer bir risk: Besin takviyeleri

Şık, bebek mamalarından bile daha riskli gördüğü bir öteki alana da dikkat çekiyor: Bebek ve çocuklara yönelik besin destekleri. İnternette polen, propolis ve gibisi eserleri satan çok sayıda firma olduğuna dikkat çeken Şık, kimi firmaların bu eserleri bebeklere önerdiğini ve ebeveynlerin uygun niyetinin istismar edildiğini tabir ediyor.

Bu eserlerin 0-5 yaş kümesi için karaciğerde ağır hasara yol açabilen toksik unsurları (pirolizidin alkaloidleri) içerebildiğini vurgulayan Şık, bu nedenle kelam konusu eserlerin 0-5 yaş kümesi için katiyetle kullanılmaması gerektiğini vurguluyor.

Bu cins eserlerin yasal olarak da küçük çocuklara verilmemesi gerektiğini hatırlatan Şık, buna karşın kontrolün zayıf olduğunu ve internet satışlarının engellenmediğini söylüyor. “Bu alan son derece denetimsiz ve sıkı denetlenmeye muhtaç” diyor.

Şık ayrıyeten değerli bir ayrım yapıyor: Bu çeşit desteklerin yetişkinler için dahi “doğal” ya da “zararsız” kabul edilemeyeceğini, fakat her bir eser partisinin bu toksik hususlar açısından tertipli olarak tahlil edilmesi halinde kıymetlendirme yapılabileceğini söz ediyor. Aksi halde yetişkinler için bile risk kelam konusu olabileceğini belirtiyor.